Karevorinfo  Իրադարձություններ  623

Քոչարյանի ժառանգությունը՝ «մահացած հսկա ձեռնարկություններ». ո՞վ շահեց «գույք պարտքի դիմաց» գործարքից. ՏԵՍԱՆՅՈՒԹ

Քոչարյանի ժառանգությունը՝ «մահացած հսկա ձեռնարկություններ». ո՞վ շահեց «գույք պարտքի դիմաց» գործարքից. ՏԵՍԱՆՅՈՒԹ

Քոչարյանի ժառանգությունը՝ «մահացած հսկա ձեռնարկություններ». ո՞վ շահեց «գույք պարտքի դիմաց» գործարքից. ՏԵՍԱՆՅՈՒԹ
19:10 շաբաթ, 12 սեպտեմբերի, 2020 թ.
Քոչարյանի ժառանգությունը՝ «մահացած հսկա ձեռնարկություններ». ո՞վ շահեց «գույք պարտքի դիմաց» գործարքից. ՏԵՍԱՆՅՈՒԹ

18 տարի առաջ՝ 2002թ-ին, շուրջ 100 մլն դոլար պարտքի դիմաց Հայաստանը Ռուսաստանին հանձնեց 5 խոշոր ընկերություններ՝ «Մարս» գործարանը, «Հրազդանի» ՋԷԿ-ը և նախկին խորհրդային ռազմաարդյունաբերական համալիրի մեջ մտած 3 գիտահետազոտական ինստիտուտները: Այդ 100 մլն դոլարը ներկայացվեց որպես «ներդրում» Հայաստանի տնտեսությունում: ՀՀ իշխանությունների հայտարարությունները, թե ձեռնարկություններին նոր շունչ կհաղորդվի, աշխատատեղեր կստեղծվեն, ըստ էության, իրականություն չդարձան: «Մարսի» հսկա տարածքի մի մասն այսօր ազատ տնտեսական գոտի է, իսկ բուն գործարանում աշխատում է ընդամենը 1-2 արտադրամաս, այն էլ՝ նվազագույն ծանրաբեռնվածությամբ:

«Մարս» գործարանը կառուցվել է 1980-ական թվականներին՝ շուրջ 600 մլն շվեյցարական ֆրանկին համարժեք գումարով՝ բրիտանական և սերբական մասնագիտացած ընկերությունների կողմից, և հագեցած էր այդ տարիների ամենաարդիական հաստոցներով ու սարքավորումներով: Գործարանի ընդհանուր տարածքը 42 հա է, արտադրական հիմնական մասնաշենքի մակերեսը՝ շուրջ 100 հազար քմ: 2002թ-ին «գույք պարտքի դիմաց» ծրագրով այն գնահատվել էր ընդամենը 56 մլն դոլար:

Ռուսական կողմին հանձնված գիտահետազոտական ինստիտուտները՝ «Երևանի մաթեմատիկական մեքենաների ԳՀԻ» ՓԲԸ-ն, «Երևանի ավտոմատ կառավարման համակարգերի ԳՀԻ» ՓԲԸ-ն և «Երևանի նյութագիտության ԳՀԻ» ՓԲԸ-ն, որ ընդհանուր գնահատվել էին գրեթե 6.5 մլն դոլար, միավորվել են և հանդես են գալիս «Երևանի մաթեմատիկական մեքենաների ԳՀԻ» ՓԲԸ անվանմամբ:

ՌԴ պետ. գույքի կառավարման գործակալությունն այս 4 ձեռնարկությունների կառավարումը հանձնել է «Սիտրոնիքս» ընկերությանը:

Հրազդանի ՋԷԿ-ը, որ Խորհրդային Միության առաջատար էր համարվում, ռուսական կողմին հանձնվել էր 31 մլն դոլարով:

«Սա ընդամենը մի գործարք է եղել, որի արդյունքում Հայաստանը կորցրեց բավականին արժեքավոր սեփականություն: Մասնավորեցման արդյունքն է ավելի կարևոր, այսինքն՝ մենք ստանո՞ւմ ենք մի ձեռնարկություն, որը սկսում է աշխատել, աշխատատեղեր ստեղծել, եկամուտներ ստանալ, հարկ վճարել»,- Factor.am-ի հետ զրույցում նշեց տնտեսագետ, «Մարս» գործարանի նախկին փոխտնօրեն Վահագն Խաչատրյանը:

Ձեռնարկությունների ներկայիս վիճակի ու զարգացման հեռանկարների մասին սեփականատերերը գերադասում են լռել: Մենք հարցազրույցներ էինք խնդրել «Սիտրոնիքս Արմենիա» ընկերության գլխավոր տնօրեն Արմեն Խաչատրյանից և «Երևանի մաթեմատիկական մեքենաների» ԳՀԻ ղեկավար Արսեն Թառոյանից, սակայն երկու դեպքում էլ մերժում ստացանք: Ընդ որում՝ վերջինի դեպքում մերժումը Մոսկվայից է եղել:

Արմեն Խաչատրյանը միայն որոշ ընդհանուր տեղեկություններ տրամադրեց՝ «Մարսի» ու գործարանի տարածքում տեղակայված «Ալյանս» ազատ տնտեսական գոտու վերաբերյալ: Ըստ այդմ՝ այս պահին գործում է գործարանի 5 արտադրամաս՝ , նաև կան տարածքի վարձակալներ, որոնցից խոշորներն են՝ «Վիվա-ՄՏՍ», «Յուքոմ», «Ինեկոբանկ», «Ֆարմատեք»,  ռուսական քաղցրավենիք արտադրող KDV ընկերությունները:

2013 թ-ին ստեղծված «Ալյանս» ազատ տնտեսական գոտում թույլատրվում է բարձր և նորարարական տեխնոլոգիաների արտադրություն և արտահանում, ներդրողներին առաջարկվում են մի շարք արտոնություններ, սակայն այս ամենով հանդերձ՝ այժմ այստեղ գործում են միայն 11 ընկերություններ:

Արմեն Խաչատրյանը մի քանի տարի առաջ դժգոհել էր, որ համաշխարհային պրոցեսներն ազդում են իրենց վրա և գործարանի պատվերները բավականին պակասել են, նաև դրական զարգացումների հույս էր հայտնել. «Մարս» գործարանի մեծ հատվածը մենք տրամադրեցինք ազատ տնտեսական գոտուն, որպեսզի դա օգներ «Մարսին» աշխատել: Հիմա 2 ծրագրեր բավականին լուրջ ընթացք են ստացել և, հավանաբար, մայիսի կեսերից կարող է այնպես ստացվել, որ երկու հերթափոխով կաշխատենք»:

Թե ներկայումս ռուսական ո՞ր ընկերություններից է պատվերներ ստացել գործարանը, մեր այս հարցը Արմեն Խաչատրյանն անպատասխան է թողել:

Փորձեցինք տեղեկություններ գտնել համացանցի բաց աղբյուրներից: ՊԵԿ-ի տվյալների համաձայն՝ 2013 թ-ին «ՌԱՕ Մարսը» խոշոր հարկատուների շարքում էր, սակայն դրանից հետո այն այլևս այդ ցանկում չի եղել: Այսօր այն ունի մոտ 90 աշխատակից: Ըստ պետական գնումների համակարգի՝ 2018 թ-ին ընկերությունը մոտ 17 մլն դրամի 2 պատվեր է կատարել արտգործնախարարության և ոստիկանության համար՝ մատակարարելով ավտոմեքենայի դրոշակաձող և գրասենյակային գույք: Իսկ 2019 թ-ին «Սիտրոնիքս Արմենիան» մոտ 610 հազար դրամ հարկային պարտավորություն չի կատարել, որի կապակցությամբ ՊԵԿ-ում վարչական վարույթ է հարուցվել:

«ԵրՄՄԳՀԻ» ՓԲԸ-ի ֆեյսբուքյան էջում զետեղված է 5 տարի առաջ Արսեն Թառոյանի մի հարցազրույց, ըստ որի՝ ընկերության բարձր որակավորում ունեցող մասնագետները հիմնականում զբաղվում են պետական գերատեսչությունների, մասնավորապես՝ ՀՀ զինված ուժերի, Ազգային անվտանգության, ՀՀ ոստիկանության և այլ գերատեսչությունների պատվերներով տարբեր կիրառական ոլորտների համակարգերի նախագծմամբ, ծրագրային փաթեթների մշակմամբ և սպասարկմամբ: Արսեն Թառոյանը նաև նշել է, որ արդիականացվել են ենթակառուցվածքները և «ստեղծվել է մի միջավայր՝ կլաստեր, որտեղ այսօր ներգրավված են ՏՀՏ ոլորտի 3 տասնյակից ավելի խոշոր ընկերություններ»: Ըստ ամենայնի՝ նա ի նկատի է ունեցել ինստիտուտի տարածքում վարձակալությամբ տեղակայված ՏՏ ընկերություններին: «ԵրՄՄԳՀԻ» ՓԲԸ-ի տարածքում գործում է նաև «Երևան էքսպո» ցուցահանդեսը: Ընկերությունը 1000 խոշոր հարկատուների ցանկում կայուն տեղ ունի՝ տարեկան մոտ 200-250 մլն դրամ հարկային վճարումներով:

Հրազդան ՋԷԿ-ը 2011 թ-ին վաճառվեց «ԻՆՏԵՐ ՌԱՕ ԵԷՍ» ԲԲԸ-ին, իսկ 2017 թ-ին՝ «Տաշիր Կապիտալ» ՓԲԸ-ին: Ընկերության կայքի համաձայն՝ այն համարվում է Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև ձեռներեցության «արդյունավետ» համագործակցության օրինակ, թեպետ 2002-ին ռուսներն այն անվանում էին պարզապես «60-ականների կառույց»։ Ամեն դեպքում, ՋԷԿ-ը ՀՀ էներգահամակարգի մեջ էական դեր չի կատարում, այն պիկային կայան է, աշխատում է միայն այն ժամանակ, երբ ԱԷԿ-ի և ՀԷԿ-երի արտադրած էլեկտրաէներգիան չի բավարարում պահանջարկը և արտադրում է տարեկան շուրջ 250-300 մլն Կվտ/ժամ էլեկտրաէներգիա: Այն ժամանակ խոսակցություններ կային, որ այս ՋԷԿ-ն ավելի բարձր գնով պատրաստվում էր ձեռք բերել Իրանը, և, որ այդ գործարքը չկայացավ հենց ռուսական կողմի ջանքերով:

«Ինչո՞ւ այս քայլին գնաց Ռուսաստանը, արդյո՞ք այդպես հրատապության կարգով կարիք ուներ 100 մլն դոլարի: Չէ՞ որ շատ դեպքերում 2 պետությունների որոշակի պայմանավորվածությունների շրջանակներում այդ պարտքերը չեղյալ են համարվում կամ երկարաձգվում են: Ես հիշում եմ մի շատ տպավորիչ միջադեպ, երբ Պուտին-Քոչարյան հանդիպում էր Սոչիում, ոչ պաշտոնական միջավայր էր, գարեջուր էին խմում, և լրագրողները Պուտինին հարցրեցին՝ ինչո՞ւ այսպիսի պահանջ դրեցիք ու հայերն էլ այսպես հրատապ կարգով ուզում են իրենց գույքը ՌԴ-ին հանձնեն: Ինքն ասեց, որ հարցը ճիշտ հասցեով չեք ուղղում, հասցեատերը Քոչարյանն է, որովհետև նախաձեռնությունն իրենց կողմից է եղել: Ես հիշում եմ Քոչարյանի պահվածքը, շփոթմունքը»,- նշեց Վահագն Խաչատրյանը:

Ռոբերտ Քոչարյանի պաշտոնավարման վերջին տարում՝ 2008 թ-ին, «Մարս» գործարանը և 3 ինստիտուտները, ինչպես նշեցինք, հանձնվեցին «Սիտրոնիքսին»: Այս ընկերության 100% բաժենամասը պատկանում է «Սսիստեմա» կորպորացիային: 1 տարի անց՝ 2009թ-ին Ռոբերտ Քոչարյանն ընտրվեց «Սիստեմայի» բաժնետիրական ֆինանսական տնօրենների խորհրդի անդամ և մինչ օրս շարունակում է զբաղեցնել այդ պաշտոնը: Այս տարվա հունիսին «Սիստեմայի» խոշոր բաժնետեր Վլադիմիր Եվտուշենկովը վճարել էր Քոչարյանի ազատության համար սահմանված 2 մլրդ դրամ գրավի մի զգալի մասը:

6-7 տարի առաջ փոքրիկ «փոխհրաձգություն» տեղի ունեցավ Ռոբերտ Քոչարյանի և Սերժ Սարգսյանի թիմակիցների միջև: Էներգետիկայի նախկին նախարար Արմեն Մովսիսյանը հայտարարեց, թե Ռոբերտ Քոչարյանի կողմից նախաձեռնված գույք-պարտքի դիմաց գործարքն իր հետևից թողեց «այդպես էլ կենդանանալու հնարավորություն չստացած մահացած հսկա ձեռնարկություններ»: Քոչարյանն իր հերթին հայտարարեց, թե «գույք պարտքի դիմաց» գործարքը կազմակերպել են Սերժ Սարգյանն ու Իլյա Կլեբանովը, որոնք 2002-ին հայ-ռուսական միջկառավարական հանձնաժողովի նախագահներն էին, և համաձայնագրի պարամետրերի մասին բոլոր պայմանավորվածությունները՝ ձեռնարկությունների ընտրության, դրանց գնահատման և կողմերի պարտավորությունների վերաբերյալ, ձեռք են բերվել հենց միջկառավարական հանձնաժողովի շրջանակներում, այսինքն՝ Սարգսյանի կողմից:

Իսկ ահա անցած տարի Ռոբերտ Քոչարյանը «գույք պարտքի դիմաց» ծրագիրն անվանեց «ամենից լավագույն և հաջողված». «Գույք պարտքի դիմաց ծրագիրը երևի թե ամենից լավագույն և հաջողված ծրագրերից է եղել Հայաստանում: Հիմա Հայաստանը պետք է 100 մլն դոլար պարտքը փակեր, այդ պարտքը մնաց Հայաստանում, և պարտքի դիմաց ռուսական կողմին հանձնեցին այն գործարանները, որոնք չէին աշխատում կամ գրեթե չէին աշխատում: Եվ որոնք մասամբ սկսել են դրանից հետո աշխատել»:

Վահագն Խաչատրյանի համոզմամբ՝ այս ողջ գործարքը սկիզբ դրեց Հայաստանի էներգետիկ համակարգի մենաշնորհացման Ռուսաստանի կողմից, Իրանի դուրս մղման մեր երկրի էներգետիկ ոլորտից, նաև դրանում մեծ տեղ ունի նաև անձնական շահը. «2002 թ-ին այս պայմանագրով էներգետիկայի մասով ռազմավարական խնդիր էր դրվել Ռուսաստանի կողմից, որ ամբողջ համակարգը լինի իրենց հսկողության տակ: Ռուսաստանը կառավարումը ո՞ւմ ա հանձնել՝ «Սիստեմա» ընկերությանը: Ո՞վ էր էն ժամանակ երկրի ղեկավարի պաշտոնը զբաղեցնողը՝ Ռոբերտ Քոչարյանը: Ո՞վ է հիմա Ռոբերտ Քոչարյանը: Բացի այն, որ Մարտի 1-ի գործով հիմնական մեղադրյալներից է, ինքը վերջին դատական պրոցեսի ժամանակ ասաց, որ որպես «Սիստեմա» ընկերության տնօրենների խորհրդի ազատ անդամ ստանում է 250 հազար դոլար: Այն ընկերության, որի սեփականությանն է անցել այս գույքը: Հիմա կարող ենք մեզ թույլ տալ որոշ ենթադրություններ անել, իրավունք ունենք»:

Հավելենք, որ 1 տարի առաջ լուրեր տարածվեցին, որ «Տաշիր» ընկերությունների խումբը մտադիր է ձեռք բերել «ՌԱՕ Մարսը»։ Եթե այդ մտադրությունը կյանքի կոչվի, Սամվել Կարապետյանը, փաստորեն, կդառնա «գույք պարտքի դիմաց ծրագրով» ռուսական կողմին փոխանցված երկու ձեռնարկության սեփականատեր՝ Հրազդան ՋԷԿ-ի և Մարս գործարանի:

 

Գայանե Խաչատրյան

 

Քոչարյանի ժառանգությունը՝ «մահացած հսկա ձեռնարկություններ». ո՞վ շահեց «գույք պարտքի դիմաց» գործարքից. ՏԵՍԱՆՅՈՒԹ

18 տարի առաջ՝ 2002թ-ին, շուրջ 100 մլն դոլար պարտքի դիմաց Հայաստանը Ռուսաստանին հանձնեց 5 խոշոր ընկերություններ՝ «Մարս» գործարանը, «Հրազդանի» ՋԷԿ-ը և նախկին խորհրդային ռազմաարդյունաբերական համալիրի մեջ մտած 3 գիտահետազոտական ինստիտուտները: Այդ 100 մլն դոլարը ներկայացվեց որպես «ներդրում» Հայաստանի տնտեսությունում: ՀՀ իշխանությունների հայտարարությունները, թե ձեռնարկություններին նոր շունչ կհաղորդվի, աշխատատեղեր կստեղծվեն, ըստ էության, իրականություն չդարձան: «Մարսի» հսկա տարածքի մի մասն այսօր ազատ տնտեսական գոտի է, իսկ բուն գործարանում աշխատում է ընդամենը 1-2 արտադրամաս, այն էլ՝ նվազագույն ծանրաբեռնվածությամբ:

«Մարս» գործարանը կառուցվել է 1980-ական թվականներին՝ շուրջ 600 մլն շվեյցարական ֆրանկին համարժեք գումարով՝ բրիտանական և սերբական մասնագիտացած ընկերությունների կողմից, և հագեցած էր այդ տարիների ամենաարդիական հաստոցներով ու սարքավորումներով: Գործարանի ընդհանուր տարածքը 42 հա է, արտադրական հիմնական մասնաշենքի մակերեսը՝ շուրջ 100 հազար քմ: 2002թ-ին «գույք պարտքի դիմաց» ծրագրով այն գնահատվել էր ընդամենը 56 մլն դոլար:

Ռուսական կողմին հանձնված գիտահետազոտական ինստիտուտները՝ «Երևանի մաթեմատիկական մեքենաների ԳՀԻ» ՓԲԸ-ն, «Երևանի ավտոմատ կառավարման համակարգերի ԳՀԻ» ՓԲԸ-ն և «Երևանի նյութագիտության ԳՀԻ» ՓԲԸ-ն, որ ընդհանուր գնահատվել էին գրեթե 6.5 մլն դոլար, միավորվել են և հանդես են գալիս «Երևանի մաթեմատիկական մեքենաների ԳՀԻ» ՓԲԸ անվանմամբ:

ՌԴ պետ. գույքի կառավարման գործակալությունն այս 4 ձեռնարկությունների կառավարումը հանձնել է «Սիտրոնիքս» ընկերությանը:

Հրազդանի ՋԷԿ-ը, որ Խորհրդային Միության առաջատար էր համարվում, ռուսական կողմին հանձնվել էր 31 մլն դոլարով:

«Սա ընդամենը մի գործարք է եղել, որի արդյունքում Հայաստանը կորցրեց բավականին արժեքավոր սեփականություն: Մասնավորեցման արդյունքն է ավելի կարևոր, այսինքն՝ մենք ստանո՞ւմ ենք մի ձեռնարկություն, որը սկսում է աշխատել, աշխատատեղեր ստեղծել, եկամուտներ ստանալ, հարկ վճարել»,- Factor.am-ի հետ զրույցում նշեց տնտեսագետ, «Մարս» գործարանի նախկին փոխտնօրեն Վահագն Խաչատրյանը:

Ձեռնարկությունների ներկայիս վիճակի ու զարգացման հեռանկարների մասին սեփականատերերը գերադասում են լռել: Մենք հարցազրույցներ էինք խնդրել «Սիտրոնիքս Արմենիա» ընկերության գլխավոր տնօրեն Արմեն Խաչատրյանից և «Երևանի մաթեմատիկական մեքենաների» ԳՀԻ ղեկավար Արսեն Թառոյանից, սակայն երկու դեպքում էլ մերժում ստացանք: Ընդ որում՝ վերջինի դեպքում մերժումը Մոսկվայից է եղել:

Արմեն Խաչատրյանը միայն որոշ ընդհանուր տեղեկություններ տրամադրեց՝ «Մարսի» ու գործարանի տարածքում տեղակայված «Ալյանս» ազատ տնտեսական գոտու վերաբերյալ: Ըստ այդմ՝ այս պահին գործում է գործարանի 5 արտադրամաս՝ , նաև կան տարածքի վարձակալներ, որոնցից խոշորներն են՝ «Վիվա-ՄՏՍ», «Յուքոմ», «Ինեկոբանկ», «Ֆարմատեք»,  ռուսական քաղցրավենիք արտադրող KDV ընկերությունները:

2013 թ-ին ստեղծված «Ալյանս» ազատ տնտեսական գոտում թույլատրվում է բարձր և նորարարական տեխնոլոգիաների արտադրություն և արտահանում, ներդրողներին առաջարկվում են մի շարք արտոնություններ, սակայն այս ամենով հանդերձ՝ այժմ այստեղ գործում են միայն 11 ընկերություններ:

Արմեն Խաչատրյանը մի քանի տարի առաջ դժգոհել էր, որ համաշխարհային պրոցեսներն ազդում են իրենց վրա և գործարանի պատվերները բավականին պակասել են, նաև դրական զարգացումների հույս էր հայտնել. «Մարս» գործարանի մեծ հատվածը մենք տրամադրեցինք ազատ տնտեսական գոտուն, որպեսզի դա օգներ «Մարսին» աշխատել: Հիմա 2 ծրագրեր բավականին լուրջ ընթացք են ստացել և, հավանաբար, մայիսի կեսերից կարող է այնպես ստացվել, որ երկու հերթափոխով կաշխատենք»:

Թե ներկայումս ռուսական ո՞ր ընկերություններից է պատվերներ ստացել գործարանը, մեր այս հարցը Արմեն Խաչատրյանն անպատասխան է թողել:

Փորձեցինք տեղեկություններ գտնել համացանցի բաց աղբյուրներից: ՊԵԿ-ի տվյալների համաձայն՝ 2013 թ-ին «ՌԱՕ Մարսը» խոշոր հարկատուների շարքում էր, սակայն դրանից հետո այն այլևս այդ ցանկում չի եղել: Այսօր այն ունի մոտ 90 աշխատակից: Ըստ պետական գնումների համակարգի՝ 2018 թ-ին ընկերությունը մոտ 17 մլն դրամի 2 պատվեր է կատարել արտգործնախարարության և ոստիկանության համար՝ մատակարարելով ավտոմեքենայի դրոշակաձող և գրասենյակային գույք: Իսկ 2019 թ-ին «Սիտրոնիքս Արմենիան» մոտ 610 հազար դրամ հարկային պարտավորություն չի կատարել, որի կապակցությամբ ՊԵԿ-ում վարչական վարույթ է հարուցվել:

«ԵրՄՄԳՀԻ» ՓԲԸ-ի ֆեյսբուքյան էջում զետեղված է 5 տարի առաջ Արսեն Թառոյանի մի հարցազրույց, ըստ որի՝ ընկերության բարձր որակավորում ունեցող մասնագետները հիմնականում զբաղվում են պետական գերատեսչությունների, մասնավորապես՝ ՀՀ զինված ուժերի, Ազգային անվտանգության, ՀՀ ոստիկանության և այլ գերատեսչությունների պատվերներով տարբեր կիրառական ոլորտների համակարգերի նախագծմամբ, ծրագրային փաթեթների մշակմամբ և սպասարկմամբ: Արսեն Թառոյանը նաև նշել է, որ արդիականացվել են ենթակառուցվածքները և «ստեղծվել է մի միջավայր՝ կլաստեր, որտեղ այսօր ներգրավված են ՏՀՏ ոլորտի 3 տասնյակից ավելի խոշոր ընկերություններ»: Ըստ ամենայնի՝ նա ի նկատի է ունեցել ինստիտուտի տարածքում վարձակալությամբ տեղակայված ՏՏ ընկերություններին: «ԵրՄՄԳՀԻ» ՓԲԸ-ի տարածքում գործում է նաև «Երևան էքսպո» ցուցահանդեսը: Ընկերությունը 1000 խոշոր հարկատուների ցանկում կայուն տեղ ունի՝ տարեկան մոտ 200-250 մլն դրամ հարկային վճարումներով:

Հրազդան ՋԷԿ-ը 2011 թ-ին վաճառվեց «ԻՆՏԵՐ ՌԱՕ ԵԷՍ» ԲԲԸ-ին, իսկ 2017 թ-ին՝ «Տաշիր Կապիտալ» ՓԲԸ-ին: Ընկերության կայքի համաձայն՝ այն համարվում է Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև ձեռներեցության «արդյունավետ» համագործակցության օրինակ, թեպետ 2002-ին ռուսներն այն անվանում էին պարզապես «60-ականների կառույց»։ Ամեն դեպքում, ՋԷԿ-ը ՀՀ էներգահամակարգի մեջ էական դեր չի կատարում, այն պիկային կայան է, աշխատում է միայն այն ժամանակ, երբ ԱԷԿ-ի և ՀԷԿ-երի արտադրած էլեկտրաէներգիան չի բավարարում պահանջարկը և արտադրում է տարեկան շուրջ 250-300 մլն Կվտ/ժամ էլեկտրաէներգիա: Այն ժամանակ խոսակցություններ կային, որ այս ՋԷԿ-ն ավելի բարձր գնով պատրաստվում էր ձեռք բերել Իրանը, և, որ այդ գործարքը չկայացավ հենց ռուսական կողմի ջանքերով:

«Ինչո՞ւ այս քայլին գնաց Ռուսաստանը, արդյո՞ք այդպես հրատապության կարգով կարիք ուներ 100 մլն դոլարի: Չէ՞ որ շատ դեպքերում 2 պետությունների որոշակի պայմանավորվածությունների շրջանակներում այդ պարտքերը չեղյալ են համարվում կամ երկարաձգվում են: Ես հիշում եմ մի շատ տպավորիչ միջադեպ, երբ Պուտին-Քոչարյան հանդիպում էր Սոչիում, ոչ պաշտոնական միջավայր էր, գարեջուր էին խմում, և լրագրողները Պուտինին հարցրեցին՝ ինչո՞ւ այսպիսի պահանջ դրեցիք ու հայերն էլ այսպես հրատապ կարգով ուզում են իրենց գույքը ՌԴ-ին հանձնեն: Ինքն ասեց, որ հարցը ճիշտ հասցեով չեք ուղղում, հասցեատերը Քոչարյանն է, որովհետև նախաձեռնությունն իրենց կողմից է եղել: Ես հիշում եմ Քոչարյանի պահվածքը, շփոթմունքը»,- նշեց Վահագն Խաչատրյանը:

Ռոբերտ Քոչարյանի պաշտոնավարման վերջին տարում՝ 2008 թ-ին, «Մարս» գործարանը և 3 ինստիտուտները, ինչպես նշեցինք, հանձնվեցին «Սիտրոնիքսին»: Այս ընկերության 100% բաժենամասը պատկանում է «Սսիստեմա» կորպորացիային: 1 տարի անց՝ 2009թ-ին Ռոբերտ Քոչարյանն ընտրվեց «Սիստեմայի» բաժնետիրական ֆինանսական տնօրենների խորհրդի անդամ և մինչ օրս շարունակում է զբաղեցնել այդ պաշտոնը: Այս տարվա հունիսին «Սիստեմայի» խոշոր բաժնետեր Վլադիմիր Եվտուշենկովը վճարել էր Քոչարյանի ազատության համար սահմանված 2 մլրդ դրամ գրավի մի զգալի մասը:

6-7 տարի առաջ փոքրիկ «փոխհրաձգություն» տեղի ունեցավ Ռոբերտ Քոչարյանի և Սերժ Սարգսյանի թիմակիցների միջև: Էներգետիկայի նախկին նախարար Արմեն Մովսիսյանը հայտարարեց, թե Ռոբերտ Քոչարյանի կողմից նախաձեռնված գույք-պարտքի դիմաց գործարքն իր հետևից թողեց «այդպես էլ կենդանանալու հնարավորություն չստացած մահացած հսկա ձեռնարկություններ»: Քոչարյանն իր հերթին հայտարարեց, թե «գույք պարտքի դիմաց» գործարքը կազմակերպել են Սերժ Սարգյանն ու Իլյա Կլեբանովը, որոնք 2002-ին հայ-ռուսական միջկառավարական հանձնաժողովի նախագահներն էին, և համաձայնագրի պարամետրերի մասին բոլոր պայմանավորվածությունները՝ ձեռնարկությունների ընտրության, դրանց գնահատման և կողմերի պարտավորությունների վերաբերյալ, ձեռք են բերվել հենց միջկառավարական հանձնաժողովի շրջանակներում, այսինքն՝ Սարգսյանի կողմից:

Իսկ ահա անցած տարի Ռոբերտ Քոչարյանը «գույք պարտքի դիմաց» ծրագիրն անվանեց «ամենից լավագույն և հաջողված». «Գույք պարտքի դիմաց ծրագիրը երևի թե ամենից լավագույն և հաջողված ծրագրերից է եղել Հայաստանում: Հիմա Հայաստանը պետք է 100 մլն դոլար պարտքը փակեր, այդ պարտքը մնաց Հայաստանում, և պարտքի դիմաց ռուսական կողմին հանձնեցին այն գործարանները, որոնք չէին աշխատում կամ գրեթե չէին աշխատում: Եվ որոնք մասամբ սկսել են դրանից հետո աշխատել»:

Վահագն Խաչատրյանի համոզմամբ՝ այս ողջ գործարքը սկիզբ դրեց Հայաստանի էներգետիկ համակարգի մենաշնորհացման Ռուսաստանի կողմից, Իրանի դուրս մղման մեր երկրի էներգետիկ ոլորտից, նաև դրանում մեծ տեղ ունի նաև անձնական շահը. «2002 թ-ին այս պայմանագրով էներգետիկայի մասով ռազմավարական խնդիր էր դրվել Ռուսաստանի կողմից, որ ամբողջ համակարգը լինի իրենց հսկողության տակ: Ռուսաստանը կառավարումը ո՞ւմ ա հանձնել՝ «Սիստեմա» ընկերությանը: Ո՞վ էր էն ժամանակ երկրի ղեկավարի պաշտոնը զբաղեցնողը՝ Ռոբերտ Քոչարյանը: Ո՞վ է հիմա Ռոբերտ Քոչարյանը: Բացի այն, որ Մարտի 1-ի գործով հիմնական մեղադրյալներից է, ինքը վերջին դատական պրոցեսի ժամանակ ասաց, որ որպես «Սիստեմա» ընկերության տնօրենների խորհրդի ազատ անդամ ստանում է 250 հազար դոլար: Այն ընկերության, որի սեփականությանն է անցել այս գույքը: Հիմա կարող ենք մեզ թույլ տալ որոշ ենթադրություններ անել, իրավունք ունենք»:

Հավելենք, որ 1 տարի առաջ լուրեր տարածվեցին, որ «Տաշիր» ընկերությունների խումբը մտադիր է ձեռք բերել «ՌԱՕ Մարսը»։ Եթե այդ մտադրությունը կյանքի կոչվի, Սամվել Կարապետյանը, փաստորեն, կդառնա «գույք պարտքի դիմաց ծրագրով» ռուսական կողմին փոխանցված երկու ձեռնարկության սեփականատեր՝ Հրազդան ՋԷԿ-ի և Մարս գործարանի:

 

Գայանե Խաչատրյան